Harcerstwo Polskie - Hufce Polskie

Relacja doc. dr Witolda Sawickiego dotycząca powstania i działalności Harcerstwa Polskiego (kryptonim "Hufce Polskie") w latach okupacji

hm Witold Sawicki

Rozmowa protokołowana z dnia 14 V 1966 r.

W okresie przedwojennym w ruchu harcerskim w Polsce wyodrębniały się dwa nurty:

  1. nurt narodowy i katolicki - którego kierownictwo zaznaczało jego apartyjność,
  2. sanacyjny Związek Harcerstwa Polskiego - o kierunku akonfesyjnym, a w kierownictwie harcerstwa żeńskiego reprezentujący ideologię ZNP, która wyrażała się m.in. w dążności do zneutralizowania spraw religijnych.

Oba te nurty prowadziły z sobą walkę na zjazdach, gdzie pierwszy nurt reprezentował Stanisław Sedlaczek, odsunięty od władzy lecz w terenie mający duże wpływy. Przed wojną już powstała organizacja wewnętrzna tego nurtu i działało szereg zakonspirowanych drużyn tego kierunku. Konspiracja ta obejmowała Poznań, Lwów, częściowo chorągiew włocławską i kilka innych chorągwi. W skład władz tej organizacji, która wydawała pismo "Strażnica Harcerska" wchodził hm Wierusz-Kowalski, który potem jednak zmienił pozycję ideową.

W momencie kapitulacji Warszawy we IX 1939 r. odbyło się zebranie pracowników i kierownictwa ZHP w Warszawie, na którym byli m.in. Aleksander Kamiński, dh Falkowska i inni - oraz przedstawiciel "Strażnicy Harcerskiej" Witold Sawicki, celem nawiązania współpracy między oboma kierunkami. W czasie tego zebrania jedna z harcmistrzyń oświadczyła, że nie podporządkuje się ona tworzonej tu wspólnie organizacji i organizacja żeńska odmówiła współpracy. (Harcerki miały wówczas kontakt z inną organizacją - chyba komórką kierowniczą ZNP).

Początkowo współpraca organizacji "Strażnicy" z ZHP została nawiązana, lecz w warunkach konspiracji góra ZHP zaczęła eliminować ze stanowisk kierowniczych działaczy "Strażnicy", w zamian nawiązując współpracę z organizacją harcerek. W dziedzinie ideowej ZHP zawiesiło prawo harcerskie, stworzyło organizację masową, wojskową, której kadry stanowili harcerze, (Organizacja "dla młodzieży" - "Zawisza" - stworzona została dopiero pod koniec wojny).

W 1940 r. St. Sedlaczek doszedł do przekonania, że najważniejszym aktualnie zadaniem jest utrzymanie typu wychowania harcerskiego, ponieważ zawartość ideowa harcerstwa jest wartością kulturalną, której zagubić nie można. Wojna musi spowodować demoralizację młodzieży, toteż klasyczne sposoby wychowania harcerskiego wraz z elementami religijnymi są potrzebne dla zachowania ładu moralnego młodzieży, ładu, który może się rozprzęgać. Wobec tego zamiast tracić czas na spory, trzeba stworzyć własną organizację, równoległą do istniejącej, która zachowałaby powyższe zasady. Drużyny HP powstały na siatce przedwojennej organizacji "Strażnica". W dziedzinie ideowej zakładano wychowanie w ramach religii wyznawanej przez harcerzy (dotyczyło to również protestantów), w dziedzinie politycznej realizowano zasadę apolityczności utrzymanej w ramach zasad patriotycznych i konfesyjnych.

Stan ilościowy

W Warszawie działały w ramach późniejszej HP następujące drużyny:

Hufiec Żoliborz, gdzie działał przyjaciel St. Komornickiego.

Ostatnim komendantem Chorągwi Warszawskiej HP był hm Burmaister, komendantką Chorągwi Harcerek HP hm Dygną Wróblewska (poległa w powstaniu na ul. Kruczej).

HP w czasie powstania warszawskiego miało swe grupy na Mokotowie, w Śródmieściu i na Starym Mieście (Podwale) - łącznie 120-150 l. Obok chłopców zaangażowanych w walce był HP-owski pluton łączniczek, sanitariuszki, szereg dziewcząt pracowało w dziale gospodarczym. Kilka z nich poległo w powstaniu, wśród nich 14- 15 letnia sanitariuszka Soroczyńska (na Kilińskiego).

Ogólnie biorąc w Polsce Harcerstwo Polskie obejmowało 4000 harcerzy i harcerek. Drużyny HP były na terenie Krakowa, w województwach północnych (chorągwie: mazowiecka, warszawska), w chorągwi lwowskiej. Działająca w Poznaniu organizacja HP została wyniszczona przez Niemców.

W Warszawie w HP było 300-400 osób: chłopców i dziewcząt. W batalionie "Gustaw" była kompania harcerska, pluton łączników i grupy dziewcząt HP2Według St. Dobrowolskiego liczba 400 chłopców i dziewcząt zorganizowanych w drużynach HP jest zaniżona. Tylko w dwóch drużynach (2WDH i 8WDH) było łącznie 200 harcerzy, a funkcjonował nie tylko Hufiec Śródmieście, Harcerze i harcerki HP brali udział w Powstaniu nie tylko w Batalionie "Gustaw", a także w innych oddziałach AK i NSZ. (Przyp. red.).

HP do ostatka pertraktowało z "Szarymi Szeregami" w sprawie połączenia się w jedną organizację. Pertraktacje te doprowadziły do pewnego uzgodnienia ideowego, były tylko opory przed zafiksowaniem połączenia. HP stało na stanowisku, że najpierw trzeba uznać służbę Bogu (konfesyjność harcerstwa) a potem dopiero realizować połączenie, ZHP (Szare Szeregi) chciało najpierw zrealizować połączenie.

Zawisza a HP

HP miało pewne kontakty z "Zawiszą". Kontakty z "Zawiszą" miał hufcowy hufca HP Żoliborz Bałaban (syn płk Bałabana), w czasie powstania dowódca plutonu łączników bat. "Gustaw", poległy w czasie wybuchu czołgu na St. Mieście. W czasie okupacji utrzymywał on kontakty z zawiszakami. Organizowano wspólne rekolekcje, modlitwy.3W początkowym okresie Komendantem Hufca Żoliborz był phm. Andrzej Zaorski. (Przyp. red.) Kontakty z Szarymi Szeregami miał hufcowy Woli HP, młody, energiczny robotnik ("spalony" i ulokowany potem w Częstochowie). Góra HP dobrze patrzyła na te kontakty oddolne pomiędzy HP i Szarymi Szeregami.

Ideologia a działalność HP

HP choć ilościowo było mniej liczne niż Szare Szeregi, ideowo było b. dynamiczne. Momenty narodowe i konfesyjne przemawiały do młodzieży. Stosunek kierownictwa HP do "małego sabotażu" był negatywny ze wzglądu na negatywne wg niego efekty wychowawcze "małego sabotażu": praca dla wyżycia się, połączona z możliwością męki i śmierci. Później - pod naporem nastrojów młodzieży "mały sabotaż" był dozwolony, ale tylko na zasadzie "dyspensy" i jako forma działalności starszych harcerzy.

Harcerstwo Polskie nie zależało od NSZ-tu (jak się uważa). Broniło się ono przed pochłonięciem harcerstwa przez jedną organizacje, polityczną, choć wpływ miało tu wiele różnych organizacji poprzez swych członków działających w HP. Wiele z nich chciało opanować harcerstwo. W HP byli członkowie NSZ, SN, senatorzy prawicowi i lewicowi. Był moment gdy NSZ zaczął zdobywać wpływy w HP, ale wtedy nastąpiła oddolna rewolta wśród młodzieży, gdyż NSZ był poza "wojskiem" - tj. AK, a młodzież parła do kontaktu z oficjalnym wojskiem mającym aprobatę rządu w Londynie. Wtedy nawiązano kontakty z AK poprzez bat. NOW "Gustaw" i niektórzy członkowie HP weszli do oddziałów wojskowych AK.

Zasada była taka, że HP tworzyło organizację, wychowawczą, z tym, że starsi członkowie HP należeli do organizacji wojskowej HP, która przed samym powstaniem weszła do AK poprzez bat. "Gustaw", przy czym zastrzeżono, że szkolenie ideowe w oddziałach harcerskich ma być harcerskim, a nie szkoleniem tej czy innej grupy politycznej. W czasie okupacji cała organizacja HP miała strukturę wojskową, z tym, że oddziały młodzieżowe szkolone były na łączników i sanitariuszy oraz częściowo przechodziły wyszkolenie bojowe.

Na czele kampanii harcerskiej złożonej z członków HP stał por. phm Zenon Kowalski, niestety aresztowany przez Niemców i zabity jeszcze przed wejściem jej w skład bat. "Gustaw" (tuż przed powstaniem).

W drużynach prowadzono szkolenie harcerskie z tym, że poza nim starsi harcerze przechodzili kursy podchorążówki, a jednocześnie odbywali kursy instruktorskie, w programach których były elementy wiedzy wojskowej. Mimo przychylnego dla HP stanowiska Londynu, wojsko (AK) zamierzało rozkazem wprowadzić wojskowe oddziały HP do Szarych Szeregów, a poprzez nie do AK. Wtedy na zasadzie kontaktów prywatnych powstała koncepcja wprowadzenia oddziałów wojskowych HP do NOW w Warszawie z warunkiem autonomii ideowej. NOW warunek ten przyjęło i odtąd oddziały HP znalazły się w AK poprzez NOW, mając autonomię polityczną w ramach Armii Krajowej.

Ta autonomia ideowa oddziałów harcerskich spowodowała, że podczas powstania na Podwalu działała HP-owska komisja prób harcerskich, która podczas walk egzaminowała walczących już chłopców, nadając im stopnie harcerza orlego i podharcmistrza.

Władze HP

Przewodniczącym HP był Wł. Sołtan (zmarł w czasie okupacji) - kuzyn hm Wandy Opęchowskiej. Wiceprzewodniczącym HP był Mirosław Sawicki - ojciec Witolda Sawickiego. Naczelnikiem HP był Stanisław Sedlaczek, a Witold Sawicki był jego zastępcą. W skład Naczelnictwa wchodzili: hm Sadkowska i hm Burmaister. Stanisław Sedlaczek aresztowany został przez Niemców w 1942 r,4Pomyłka. Nastąpiło to w 1941 r. (w Poznaniu żyje jego żona). Komendantem Chorągwi Warszawskiej HP był najpierw były drużynowy 21 WDH5Hm Zdzisław Szczepański. (Przyp. red.), a następnie hm Burmaister, pełniący jednocześnie funkcję zastępcy Naczelnika tj. Witolda Sawickiego. Kierował on w Gł. Kwaterze referatem wojskowym.

Akcji bojowych HP przeprowadziły b. niewiele. W Chor. Mazowieckiej przeprowadzono eksy środków sanitarnych. Oprócz tego przed powstaniem przeprowadzono drobne akcje małosabotażowe - np. malowanie kotwic.

Wpadka hm Sadkowskiego i Lilpopa

Podhm. Sadkowski, Lilpop i Falenbüchl6Falenbüchl nie brał udziału w tym incydencie. (Przyp. red.). jechali7Na rowerach. (Przyp. red.) na 2 miesiące przed powstaniem na przeszkolenie do oddziału partyzanckiego. W drodze zatrzymał ich patrol niemiecki, na co odpowiedzieli oni ogniem. Sadkowski obronił się8Odpowiedział ogniem. (Przyp. red.), Falenbüchl uciekł, a Lilpop został uwięziony i zginął9W drodze do Oświęcimia. (Przyp. red.). W późniejszym okresie aresztowana została matka Sadkowskiego, hm Sadkowska - zastępca Naczelnika HP, komendantka dziewcząt HP na całą Polskę10I jej mąż Henryk, ojciec Witolda Sadkowskiego. (Przyp. red.). Przebyła obóz w Dachau11Nie w Dachau, a w Ravensbrück, (Przyp. red.), syn jej poległ , na St. Mieście jako sierżant - szef kompanii harcerskiej.

Lilpop schwytany po strzelaninie z zaciętym Parabellum musiał podać nazwiska swych towarzyszy12Według St. Dobrowolskiego, Lilpop nie miał żadnego pistoletu. Nie jest prawdą, że podał nazwiska swoich towarzyszy. Sadkowski ścigany przez Niemców, po oddaniu do nich kilku strzałów, swoje dokumenty schował pod obmurowaniem studni, skąd wyciągnęli je Niemcy i w ten sposób doszli do mieszkania Sadkowskich. (Przyp. red.). Sadkowski uprzedził o wpadce swoich rodziców: sam wyszedł już z mieszkania, a rodzice jego zbierali się do wyjścia gdy weszli żandarmi. Pani Sadkowska niosła w torebce papiery organizacyjne, a wśród nich protokół posiedzenia przedstawicieli Szarych Szeregów i HP, Żandarm otworzył jej torebkę i znalazł dokument.

Przy badaniu p. Sadkowskiej jednak o tym papierze nie było ani słowa - gdyż AK zdołało w międzyczasie przez swe kontakty spowodować zniszczenie dokumentu. Rodzice Sadkowskiego byli oskarżeni tylko o to, że są rodzicami bandyty.

Innym razem został aresztowany w Krakowie jeden z członków HP - hm Piotrowski13Hm Maciej Korwin-Piotrowski został aresztowany nie w Krakowie, a w Warszawie na punkcie kontaktowym w Al. Jerozolimskich i przewieziony do Krakowa. (Przyp. red.), który szkolony był tam w zakresie wywiadu w ramach wywiadu AK14W którym również działali członkowie HP (Przyp. red.). Aresztowany był on wraz z członkami komórki wywiadowczej AK. Inni oficerowie AK na ich procesie w sądzie wojskowym twierdzili, że Piotrowski nie orientował się co robił (miał 17 lat). Partyzantka odbiła go później z więzienia.

Do Krakowa pojechało 2 instruktorów HP: hm Burmaister i Sadkowski, aby zorganizować jego odbicie. W pociągu złapani oni zostali jako szmuglerzy i dostali się do aresztu Kripo, które jednak ich puściło.

Modlitwa HP

Boże Ojców naszych, błogosław Ojczyźnie naszej. Błagamy Ciebie przez Chrystusa i Matkę Najświętszą, szczególną Patronkę naszą, daj Narodowi Polskiemu co rychlej zwycięstwo, a nam przebacz grzechy nasze i daj łaskę współdziałania w budowaniu Polski Chrystusowej. Błogosław Boże wszystkim siostrom i braciom naszym. Tych, którzy polegli lub zmarli dla Ciebie i Polski przyjm do Swej Chwały i usłysz ich prośby za nami, a w szczególności za Druha Stanisława Sedlaczka. Strzeż od złego tych, którymi kierujemy, tych zaś, którzy nami kierują i rządzą, wspieraj w sprawach doczesnych, chroń ich w złej przygodzie, a nade wszystko daj im łaskę Twą potrzebną do zbawienia własnego i doprowadzenia nas, tu na ziemi, ku Wielkiej Polsce, a poprzez Polskę Chrystusową, ku Tobie w wieczności. Amen.